Guðlaugur Kr. Jörundsson

Lagfærum gallana, fyrir heimilin og lýðræðið

Bankahrunið afhjúpaði íslenskt samfélag. Fram komu gallar, sem áður höfðu jafnvel talist sem helstu kosta við íslenskt samfélag. Traust Íslendinga á samfélag sitt byggðist í raun á misskilningi. Misskilninginn má rekja allt aftur að stofnun lýðveldisins árið 1944. Stjórnarskráin sem samþykkt var bauð upp á þá stjórnskipan sem keyrði bankakerfið og allt traust í samfélaginu í þrot. Þrátt fyrir augljósa vankanta á stjórnarskránni hefur Alþingi reynst ófært um að færa þjóðinni dugandi stjórnarskrá. Sá trassaskapur sem Alþingi hefur sýnt stjórnarskránni hefur komið þjóðinni í þá stöðu sem hún er nú.

Helstu gallar sem hrunið afhjúpaði og skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis staðfesti

• Á Íslandi er oddvitaræði sem varð til upp úr ráðherraræðinu sem blómstrar í skjóli þingræðis.
• Forseti Íslands mótar embætti sitt að vild og sundrar þar með þjóðinni vegna mismunandi skoðana á hans stefnumótun.
• Stuttu boðleiðirnar reyndust hættulegar þegar vinir höfðu eftirlit með hvor öðrum.
• Klíkuskapur flæktist fyrir í ráðningum á hæfu fólki og flæktist fyrir við ákvarðanatökur.
• Sveitamennska í stjórnsýslunni olli því að ábyrgð á málum var óljós sem leiddi til aðgerðaleysi.
• Löggjöf um lánamarkað til einstaklinga er öll lánveitenda í vil. Ábyrgðin er öll á lántakandanum.
• Neytendalöggjöf er arfaslök.
• Verðtryggingin er gölluð. Hún gerði ekki ráð fyrir bólum og dýfum á húsnæðisverði. Húsnæðismarkaðurinn skekktist mjög við bæði bóluna og hrunið. Gallinn er í reiknireglum en ekki hugsuninni að baki verðtryggingunni. Reiknireglan hefur því miður ekki látið höfuðstóla lána fylgja eftir raunverulegu verðmæti lánanna, sem fylgja að sjálfsögðu veðinu, atvinnu, launum og verðlagi.
• Viðbragðsleysi stjórnvalda við gölluðu verðtryggingakerfi hefur kallað fram ómældan skaða fyrir heimilin í landinu.
• Lífeyrissjóðakerfið er kolspillt og hefur almenningur engin ítök í þessum sjóðum. Hið blandaða lífeyriskerfi er stórgallað og eykur á misrétti.
• Við keyrum áfram peningamálastefnu sem hefur siglt í strand.
• Við fórum í EES og fengum allt fyrir ekkert. Það að fá allt fyrir ekkert er sala á frelsi. Það hefur líka komið á daginn. Við þurfum að ganga alla leið inn í ESB.

Fleiri galla væri hægt að taka fram, en ég læt gott heita. Þessir gallar hafa margir hverjir viðgengist í áratugi. Þeir hafa grasserað vegna þess að ráðamenn hafa horft til sérhagsmuna umfram almannahagsmuna. Ráðamenn hafa horft til þess að viðhalda klíku- og smákóngakerfinu. Ráðamenn hafa keyrt á stefnu sem er fjármagnseigendum í hag en ekki skuldugum heimilum.

Það hefur vantað kraft til þess að fylla upp í þessa galla. Jafnvel enn þann dag í dag er ekki búið að loka fyrir þessa galla. Einungis hefur verið þrifið upp og settir plástrar hér og þar. Það hefur ekki verið gengið nægjanlega langt. Endurreisnin hefst ekki fyrr en gallarnir verða allir viðurkenndir og þeir leiðréttir að fullu. Það er ekki einu sinni búið að leiðrétta reiknireglu verðtryggingarinnar. Ráðamenn bíða bara næstu bylgju og vona að skjaldborgin haldi. Það þýðir ekki að þurrka bara upp lekann með greiðslujöfnun það verður að skrúfa fyrir lekann – og herða all verulega fast.

Dugandi lausnir

• Það verður að boða til stjórnlagaþings hið fyrsta og skrifa þar nýja stjórnarskrá frá grunni. Þar þarf að huga sérstaklega að því hvernig við blöndum saman fulltrúa lýðræði og beinu lýðræði. Þá þarf að skoða alvarlega hvort ekki eigi að aðskilja að fullu löggjafarvald og framkvæmdavald. Dómskerfið þarf einnig að skoða frá grunni.
• Við þurfum dugandi þingmenn/ráðherra sem haga sér sem fulltrúar sinna kjósenda. Við þurfum að losna við samviskubitna þingmenn. Við þurfum þingmenn sem tala máli fólksins í landinu og sem láta ekki stjórnast af regluverki sem hefur verið sett upp í kringum fjármálastarfsemi.
• Við þurfum efnahagsráðherra sem lætur efnahagskerfið virka fyrir fólkið í landinu en ekki fyrir fjármálafyrirtækin.
• Við þurfum efnahagsráðherra sem beitir almennum aðgerðum til leiðréttingar á gölluðu verðtryggingarkerfi – jafnvel þótt sú leiðrétting dugi ekki öllum.
• Við þurfum félagsmálaráðherra sem grípur öll heimili í landinu sem ná ekki endum saman vegna bankahrunsins. Það ætti að verða auðvelt verk eftir að efnahagsráðherra beitir almennum aðgerðum.
• Við þurfum nýtt lífeyrissjóðakerfi þar sem allir sitja við sama borð. Þar sem fjárfestingarafl lífeyrissjóðanna nýtist til handa lífeyrisþegum. Þar sem helmingur lífeyrissparnaðar er ekki áskrift fjármálafyrirtækja að fjármunum til að braska með.
• Við þurfum verðtryggingarkerfi sem virkar – þar til við fáum nýjan gjaldmiðil.
• Við þurfum ekki úrtölufólk sem segir að ekki sé hægt að leiðrétta þann skaða sem gallar hafa valdið.
• Við þurfum stjórnmálamenn sem takast á við allan vandann strax, en slá honum ekki á frest og bjóða upp á ógegnsæjar bráðabirgðalausnir.

Við þurfum ekki lausnir sem ganga eingöngu út á að halda lífi í fjármálafyrirtækjum. Í dag höfum við lausnir sem hafa ekki í för með sér leiðréttingu til handa heimila, heldur hefur einungis verið tryggt að fjármálafyrirtækin fái áskrift að ákveðnum hluta tekna skuldugra heimila. Fjármálafyrirtækjum er í dag hlíft við því að horfast í augu við rýrnun á verðmæti húsnæðislána. Ráðamenn hafa ákveðið að slá vandanum á frest.

Það er með öllu óþolandi að bönkum og lífeyrissjóðum sé haldið á floti með loftbólu höfuðstólum lána. Ástæðan fyrir því að hrunið varð ekki alvarlegra er sú að fjármálakerfið lenti á einni hækju. Hækju sem varð til vegna galla í verðtryggingarkerfinu. Hækju sem skuldug heimili halda uppi.

Fyrir hrun voru fjármálafyrirtækin ekkert annað en loftbóla. Við þurfum að tæma loftið alveg til þess að geta hafið almennilega endurreisn. Við byggjum ekki endurreisn á fjármálakerfi upp á áskrift fjármálafyrirtækja að launum fólks. Það verður að byggja það upp á viðskiptum og sparnaði. Á meðan kerfið hefur ekki verið núllstillt þá munu ekki viðskipti komast í lag og enginn sparnaður verður til í landinu.

Ef einhver segir að þetta sé ekki hægt, þá horfir hann framhjá því að vandi fjármálakerfisins eru bara tölur á blaði. Raunverðmæti hagkerfisins eru enn til staðar. Það þarf bara að jafna út það ímyndaða verðmæti sem lán voru gefin út á. (Lán sem voru veitt í algjöru ábyrgðarleysi. Erlendir bankar áttu auðvitað ekki að lána íslenskum bönkum til þess að geta dælt lánum inn í fasteignabóluna. Bankar áttu auðvitað ekki að taka veð í kvóta sem ríkið má skv. lögum taka til sín)

Við þurfum sterkan stjórnmálamann sem segir að þetta sé hægt. Og ef hann rekur sig á vegg þá er almenningi ljóst hvaða fyrirtæki/öfl í landinu standa í vegi fyrir því að réttlát leiðrétting vegna verðtryggingargalla komist í framkvæmd.

Og eitt er alveg víst. Það er nóg til af fjármunum í lífeyrissjóðakerfinu. Innstreymið er gríðarlegt. Þetta er allt spurning um að stilla kerfið af og að hengja sig ekki í einhverjar leikreglur sem byggðust á hugmyndum sem voru til staðar fyrir hrun.

Það eina sem þarf er vilja. Þetta er ekki spurning um eignatilfærslur. Þetta er spurning um að horfast í augu við raunveruleikann og leiðrétta galla. Þetta er ekki spurning um barnafjölskyldur á móti ellilífeyrisþegum. Þetta er spurning um hugaða og dugandi stjórnmálamenn.

Árni Páll Árnason félagsmálaráðherra er gott dæmi um að viljinn skiptir máli. Hann fór að beita fyrir sér réttlætinu og tók baráttuna um gengistryggðu bílalánin. Þar er að glitta í góðan árangur. Nú er bara spurningin hvort Árni Páll, Gylfi Magnússon og ríkisstjórnin hafi vilja til þess að skuldug heimili fái leiðréttingu.