Guðlaugur Kr. Jörundsson

Skuldir heimila eru bara loft

Stjórnvöld boða nú lækkun á greiðslubirgði heimila vegna íbúða- og bílalána. Áfram mun höfuðstóll lána hækka í takti við verðbólgu.

Stjórnvöld eru að bregðast við vanda, en þau neita að viðurkenna hver vandinn er í raun. Þau ætla að gefa almenningi róandi á meðan vandanum er slegið á frest. Almenningur skal sitja í yfirveðsettum eignum sínum næstu áratugina og fá svo skuldaaflausn að lánstíma loknum. Stjórnvöld ætla að geyma það að horfast í augu við vandann þar til eftir 30-40 ár þegar lánstíma lána á yfirskuldsettum eignum lýkur.

Stjórnvöld ætla ungum barnafjölskyldum að dúsa í núverandi húsnæði það sem eftir er af lánstíma lánanna. Fjölskyldurnar skulu ekki stækka eða minnka á þessum tíma. Skilnaðir verða ekki mögulegir. Stjórnvöld eru með öðrum orðum að reka ungu barnafjölskyldurnar úr landi.

Höfuðstólar lánanna hækka í takt við verðlagsvísitölu sem aldrei lækkar. Verði aftur góður hagvöxtur hér á landi mun verðbólgan hækka og höfuðstólar lána með. Ef fasteignaverð hækkar mun verðbólgan hækka og höfuðstólar lána með. Verðmæti yfirveðsettar fasteignar mun aldrei ná saman við höfuðstól skuldarinnar. Það er gulltryggt að fólk mun aldrei ná að greiða niður höfuðstólinn, heldur mun bara bætast aftan á lánið því einungis er greitt af því skv. greiðsluvísitölu. Það mun þurfa að afskrifa stórar summur af öllum lánum í lok lánstímans. Stærri summur en þyrfti til að lækka höfuðstóla um í dag til þess að skuldastaða heimila verði réttlát á ný.

Stjórnvöld ætla nú út í félagslegar aðgerðir sem á að létta undir með greiðsluerfiðleikum. Það sem vantar er efnahagsleg aðgerð til þess að glæða lífi í fasteignamarkaðinn og til að frelsa heimilin úr skuldafangelsinu.

Aðgerðir stjórnvalda nú munu mistakast vegna þess að ekki er horfst í augu við vandann nú þegar.

Það er öllum ljóst að hér varð mikil bóla eignamyndunar á síðustu árum. Hlutabréf hækkuðu og fasteignaverð hækkaði. Aukið aðgengi að fjármagni og innstreymi af erlendum gjaldeyri vegna Kárahnjúkavirkjunar blés upp bóluna. Engin innistæða var fyrir þessari bólu. Hvergi var verðmætaaukning sem studdi þessa bólu. Það var endalaust blásið lofti í bóluna þar til hún sprakk. Það kom auðvitað að því að krónan féll og svo að lokum bankarnir. Hér flæddu um peningar sem áttu sér enga stoð í raunveruleikanum. Engin framleiðsla var að baki þessum peningum. Peningarnir voru bara til á pappír. Það vita allir, að þegar prentaðir eru peningar þá fellur gjaldmiðillinn.

Þegar bólan sprakk hækkaði hér allt verðlag vegna hrun krónunnar. Við það var lofti blásið inn í höfuðstóla verðtryggðra lána. Eigendur lánasafnanna – íbúðalánasjóður, lífeyrissjóðir, bankarnir – fengu duglegan blástur inn í verðmæti lánasafnanna. Það er jafn mikið loft í þessum lánasöfnum og var í öllum hlutabréfunum og verðmæti húsnæðis. Lánasöfnin eru ágætis tölur í bókhaldi lánveitendanna en það er ekkert á bakvið þessar tölur.

Verðmæti lánasafnanna hrundi eins og allt annað í hruninu. Hlutafé hrundi, húsnæðisverð hrundi, krónan hrundi og laun lækkuðu. Lánasöfnin voru með veð í húsnæði og trygging þess að lánin yrðu greidd voru laun lántakenda. Þegar báðir þessir þættir hrynja þá hrynur auðvitað verðmæti lánasafnanna. En vegna galla í kerfinu – galla sem stjórnvöld neita að viðurkenna og horfast í augu við – þá blés í skráð verðmæti lánasafnanna. Verðtryggða krónan blés upp og lánasöfnin með.

Gallinn í kerfinu er sá að ekki var gert ráð fyrir því að við ættum eftir að fá verðbólguskot á meðan laun og húsnæðisverð féll. Að hækka höfuðstóla lána í takt við verðbólgu í krepputíð gengur engan veginn upp – því verðmæti lánanna er í raun að lækka. Þá gerði fólk auðvitað líka ráð fyrir því að stjórnvöld  og Seðlabankinn mundi halda verðbólgunni innan skynsamlegra marka frá verðbólgumarkmiðinu, 2,5%.

Það sem er búið að vera augljóst frá því að hrunið varð er að sá uppblástur á verðmæti lánasafna sem lánveitendur til heimilanna eiga er ekkert nema loft. Tilbúnar tölur á blaði vegna galla í reikniformúlu. Engin raunveruleg verðmæti eru þar að baki. Það sem mátti vera öllum ljóst eftir hrunið er að stöðva þurfti ósiðlega eignaupptöku lánveitenda í heimilum landsmanna. Það þurfti að jafna áhættuna af lántökunni á milli lántakenda og lánveitenda. Lánveitendur voru, og eru, með belti og axlabönd. Eina skynsamlega í stöðunni var að skapa sátt um að breyta lánasamningum þannig að gallinn í kerfinu væri fjarlægður. Skipta átti áhættunni á verðbólguskoti á milli lántakenda og lánveitenda. Það átti að setja hámark á hversu hratt höfuðstóll lána gæti hækkað. Setja t.d. þak á við 4-7% verðbólgu.

En nei, stjórnvöld hafa enn ekki horfst í augu við vandann. Það á bara að halda áfram vitleysunni og láta höfuðstólana rjúka upp til að mynda bólgu í bókhaldi lánveitenda. Nú á að láta fólk borga eins og það skuldi mun minna en það skuldar í raun, bara svo að loft-bókhald lánveitenda skerðist ekki. Þessar lánastofnanir neita að horfast í augu við raunveruleikann. Þær lentu í hruni.

(Ein lánastofnun, Íslandsbanki, virðist vera að átta sig á vandanum og býður upp á að hleypa lofti úr höfuðstólnum. En spurningin er hvort það sé nógu mikið og hvort þeir lánasamningar sem bjóðast í staðinn séu í raun góðir.)

Það sem hefur ríkt hér frá hruni er hagsmunabarátta. Hrunið lenti hér á allri þjóðinni, því það var jú kerfishrun. En vegna galla í lánasamningum lenti allt hrunið á skuldurum en ekki fjármagnseigendum. Hér þarf að jafna leikinn. Frá páskunum 2008 verður að reikna upp höfuðstóla lána eins og einungis hafi verið 4-7% verðbólga í landinu. Það er sanngirni og jafnar hruninu á herðar allra.

Fjármagnseigendur (lánveitendur) sem fengu ekki að kenna jafn mikið á hruninu og skuldarar þurfa að átta sig á því að verðmæti lánasafnanna í bókhaldinu er mikið til loft. Það að skrúfa niður höfuðstóla allra lána er ekki eignatilfærsla. Það snýst um að horfast í augu við veruleikann. Það snýst um að skila því þýfi sem verðtryggingarkerfið stal af skuldurum landsins.

Ég hélt að nú væri tekin við ríkisstjórn heimilanna en ekki enn ein ríkisstjórn fjármagnseigenda. Því miður hafa Samfylking og ASÍ verið í liði með fjármagnseigendum frá hruninu og barist með einhverjum tilbúnum tölum um að ekki sé hægt að hreifa við höfuðstólum vegna þess að það væri svo dýrt. Það sér hver maður að þessar tölur eru bara tilbúningur á blaði og byggðar á gölluðu kerfi.

Það er frábært að greiðsluvandi heimilanna sé að leysast. En það er bara brandari að hafa ekki greiðslur af láni í takti við höfuðstól. Þetta er eintóm blekking. Stjórnvöld neita að horfast í augu við vandann!